Czwarty tajemniczy język Szwajcarii

Reklama

Pomimo tego, że retoromański (romansz) jest jednym z czterech narodowych języków Szwajcarii, mniej niż 0,5% Szwajcarów potrafi nim mówić.

Język retoromański jest językiem rdzennym dla mieszkańców największego szwajcarskiego kantonu Gryzonii (j. niem. – Graubünden).

Discurras ti rumantsch?

Pomimo tego, że retoromański stanowi jeden z czterech narodowych języków Szwajcarii, mniej niż 0,5% populacji tego kraju potrafi odpowiedzieć twierdząco na pytanie: „Czy mówisz po retoromańsku?”

Retoromański jest językiem romańskim rdzennym dla mieszkańców największego kantonu – Gryzonia, zlokalizowanego w południowo-wschodnim rejonie kraju.
W zeszłym stuleciu liczba użytkowników retoromańskiego spadła o 50% do skromnych 60.000. Podróżujący po kantonie mogą ciągle zobaczyć napisy w tym języku na znakach ulicznych lub usłyszeć go w restauracjach podczas powitań Allegra! („Witajcie!). Niemniej jednak prawie 40% osób rozmawiających po retoromańsku opuściła ten teren dla lepszej pracy w miejscach takich, jak Zürich,
i byłoby to rzadkością, zobaczyć lub usłyszeć ów język poza kantonem. Czy w tym małym kraju język używany jedynie przez odprysk populacji może przetrwa

, czy tez jest skazany na zagładę, jak dinozaury i ptak dodo?

Uważa się, że retoromański sięga swoimi korzeniami do roku 15 p.n.e., kiedy to Rzymianie podbili Rhaetię, która znajdowała się na terenie obecnej Gryzonii. Stanowi on kombinację Łaciny ludowej używanej przez żołnierzy i kolonistów oraz języka retyckiego, czyli mowy ludności natywnej [wschodnich Alp –przyp. tł.]. Ta hybryda lingwistyczna stała się podstawowym językiem rejonu aż do XV wieku, kiedy kanton, po raz pierwszy, został włączony do luźnej konfederacji znanej jako Wolne Państwo Trzech Lig.

Ligi używały niemieckiego jako języka podstawowego, a ponieważ miejscowe wioski były odizolowane w górskim terenie przez 150 dolin, retoromański rozpadł się na pięć nieco różnych dialektów, każdy z własnym wariantem pisowni. Brak jednolitego standardu utrudnił rozwój tego języka w kraju w ten sam sposób, w jaki stało się to z niemieckim lub francuskim. Coraz więcej Niemców przybywało tutaj
i do XIX stulecia władze kantonu zachęciły rodzimych użytkowników retoromańskiego do nauczenia się niemieckiego. Obecnie ten język dominuje
w Gryzonii.

Można pomyśleć, że to był już koniec romansz, ale Szwajcarzy są dumni ze swojej kultury i w 1938 roku ponad 90% społeczeństwa zagłosowało za uznaniem go za oficjalny język kraju. Szwajcarski rząd wydaje rocznie około 7.6 miliona franków
w celu promocji i zachowania retoromańskiego. Ponieważ ekonomia i praktyka posiadania jednego języka oficjalnego z pięcioma dialektami stawały się nieporęczne, w 1982 Heinrich Schmidt, lingwista z Uniwersytetu w Zürichu oraz Lia Rumantscha, organizacja non-profit zajmująca się zachowaniem oraz promowaniem kultury oraz języka retoromańskiego, stworzyli sztuczną
i zunifikowaną jego wersję. Od 1996 roku jednolity wariant służy jako język urzędowy, ale mieszkańcy Gryzonii opierają się rezygnacji ze swoich dialektów na rzecz wspólnej wersji.

„Pojedynczy użytkownicy uznają unifikację za główne zagrożenie dla ich oryginalnego dialektu” – wyjaśnia Daniel Telli, przewodniczący Unit Lingua przy Lia Rumantscha. „Często uważają ujednolicony język za sztuczny, podczas gdy różnorodność odmian, którymi się posługują, stanowi język serca.”

Bez języka straci się wiele elementów kultury

Język istnieje po to, aby przekazywać kulturę następnym pokoleniom, więc ma to sens, iż każdy region chroni swój unikatowy dialekt. Gdy świat traci jakiś język, jak dzieje się to obecnie co dwa tygodnie, wspólnie tracimy również wiedzę
o minionych generacjach.

„Język stanowi najistotniejszy wyraz tożsamości kulturowej i bez niego straci się wiele elementów kultury.” – powiedział dr Gregory Anderson, dyrektor Instytutu Zagrożonych Języków – „Żyjące Języki”. (j. ang. Living Tongues Institute for Endangered Languages).

Kto się taki znajdzie, który powie, że bez języka retoromańskiego przetrwają zwyczaje, jak Chalandamarz – starożytny festiwal odbywający się 1 marca
w Dolinie Engadine w celu świętowania końca zimy i nadejścia wiosny; lub nie zostaną zapomniane tradycyjne przepisy, jak capuns – spätzle zawijane w zieloną kapustę.

Pięć dialektów retoromańskiego

Dialekty są podzielone na: Rhine (bardzej z naleciałościami niemieckimi) i Engadine (bardziej
z naleciałościami włoskimi).

Rhine:

Sursilvan: Najpowszechniejszy dialekt odkryto na obszarze Surselva w Dolinie Vorderrhein . Około 60% populacji uważa go za swój pierwszy język.

Sutsilvan: Tylko niewielki procent z 1.000 mieszkańców w Dolinie Hinterrhein ciągle mówi twłasnym dialektem retoromańskim. To jest najrzadziej używany dialekt.

Surmiran: Ta wersja jest używana w na terenie Albulatal i Vaz/Obervaz.

Engadine:

Puter: Używany w Górnej Dolinie Engadine, jest pierwszym językiem dla 30% mieszkańców tego rejonu.

Vallader: Używany w Dolnej Dolinid Engadine, jest drugim najpopularniejszym dialektem i prawie 80% tamtejszej populacji uznaje go za swój podstawowy język.

„Retoromański wnosi swój własny wkład we wielojęzyczną Szwajcarię” – powiedział Telli. „A na innym poziomie, wymarcie języka implikuje stratę jedynego w swoim rodzaju sposobu opisu świata.”

Jednak liczba mówiących po retoromańsku ciągle zmniejsza się, jako że dla mieszkańców Gryzonii większą wartość mają mainstreamowe języki. We wielu gryzońskich szkołach, niemiecki jest głównym językiem instrukcji, a tylko garstka pomniejszych wiosek kontynuuje nauczanie mieszanki swojego własnego dialektu
i zunifikowanego retoromańskiegoop. Większość szkół oferuje lekcje tego języka, ale nie są to wymagane zajęcia. Maja Gartmann, specjalistka od public relations, żyjąca w Gryzonii, wybrała, na przykład naukę francuskiego, włoskiego oraz angielskiego, a więc języków, które czynią ją bardziej zauważalną
w zglobalizowanej gospodarce. Jednakże, na horyzoncie widnieje nadzieja:
w ostatnich latach pojawił się nieznaczny wzrost zainteresowania retoromańskim, który mógłby pomóc wskrzesić ten język.

Jak na ironię losu, globalizacja może napędzać trend.

„Lata temu nikt nie chciał tego, co było tradycyjnie szwajcarskie, ale teraz ludzie są zmęczeni rzeczami, które wszędzie są takie same. Powrót do korzeni
i bycie bardziej lokalnym niż globalnym jest widziane jako coś fajnego.”
– powiedziała Gartmann. „Obecnie ludzie są dumni, rozmawiając po retoromańsku, ponieważ jest on odmienny i rzadki, a wszystko, co rzadkie i ekskluzywne jest dzisiaj interesujące.”

Istnieją: telewizja, audycja radiowa oraz gazeta, w których nadaje się i pisze po retoromańsku, we wszystkich występuje mieszanka ustandaryzowanego języka
i różnych dialektów; a księgarnie jak Provini Il Palantin oferujące jeden
z największych wyborów książek w tym języku na terenie kantonu. Jest nawet pewna grupa hip-hopowa rapująca w romansz.

„Każdy w zespole dorastał w Grison (Gryzonia)” – powiedział Johannes Just, członek Liricas Analas (Ass Lyrics). „Język w rapie jest narzędziem ekspresji i jeśli nie robisz tego w języku ojczystym, to jesteś bardziej zaabsorbowany użyciem tego narzędzia niż czystym wyrażeniem myśli oraz pomysłów. To nigdy nie była nasza idea, aby promować język poprzez pracę muzyczną, ale jeśli możemy wykonać naszą część (promując romansz), to jest to mile widziany skutek.”

Technologia pomaga ratować zmierzchające języki jak retoromański. Żyje on na stronach internetowych i blogach; aplikacje internetowe (np. Memrise) wspomagają nauczanie; translatory jak Tłumacz Romansz – Angielski APK może wesprzeć komunikację; media społecznościowe pozwalają użytkownikom retoromańskiego, zwłaszcza młodszym ludziom, pozostawać w łączności. Technologiczny gigant Google wprowadził do sieci Projekt Zagrożonych Języków, aby zachować te najbardziej zagrożone łącznie z retoromańskim.

Wers XIX-wiecznego wiersza Al pievel romontsch (To Retoromoanów) Giachena Caspara Muotha instruowała ludzi do „powstania i obrony waszego starożytnego języka, romansach!” To, co pozostaje widoczne, to czy wystarczająca liczba mieszkańców kantonu sądzi, że zachowanie historycznej kultury i języka regionu jest warte podejmowania działań w XXI wieku.

Autor: 
Tłum. Dominik Nowicki
Źródło: 

BBC

Dział: 

Dodaj komentarz

CAPTCHA
Przepisz kod z obrazka.

Reklama